Publicatiedatum: 18 april 2009
Gepubliceerd in: AD Reiswereld, pagina 4 tot en met 7
Genre: reisverhaal
Bijzonderheden: Er horen nog drie kaders bij: ‘Gedragscode in een Russische trein’, ‘Waar er uit?’ en ‘Uit en thuis’ (praktische informatie). Ik maakte ook de foto’s.
In dit portfolio: Omdat ik hiermee kan laten zien dat ik ook lange verhalen kan schrijven. Bovendien is het het eerste verhaal dat ik over Rusland heb geschreven.
In de Rossija zit je als toerist niet lang alleen
Bij de meeste ontmoetingen in de Transsiberië Express komt het woordenboek er vaker aan te pas dan de wodkafles. Tenminste, als je van oost naar west gaat.
Tekst en foto’s: Margreeth Fernhout
De Rossija is al anderhalve dag onderweg van Vladivostok naar Moskou, als Dima eindelijk de moed heeft zijn kennis van het Engels te testen op de eenzame reizigster uit Nederland. ,,Vind je het wel leuk, in zo’n kleine coupé?’’ De meeste coupés in de Russische trein zijn bestemd voor vier personen, bij toeval is de buitenlandse in een tweepersoonscoupé beland. Dima wacht het antwoord niet af, maakt duidelijk dat het in zijn coupé hoe dan ook gezelliger is en gebaart de reizigster mee te komen.
Veel reizigers ‘deden’ de spoorlijn dwars door Siberië al eens. In de zomermaanden zit de trein in oostelijke richting voor de helft vol met toeristen, vaak in grote groepen tegelijk. Iedereen kent de verhalen van reizen met de nonstoptrein naar Vladivostok of Beijing: coupégenoten die al hun wodka en eten met je delen. En al die reizigers zijn met zijn allen op zoek naar die ene unieke ontmoeting met een echte Rus.
Wie toch de gebaande weg van de trans-Siberische spoorlijn wil reizen, maar niet in de restauratiewagen tussen dronken backpackers wil zitten, kan het best de rijrichting omdraaien. Vladivostok is zo niet het einde van de wereld, maar het begin van een reis waarbij de kans op een echte ontmoeting met een Rus explosief is gestegen. In de maanden buiten het hoogseizoen is een toerist voor de Russen een attractie.
De allerlaatste (of eerste) kilometerpaal van de transsiberische spoorlijk op het station van Vladivostok
Het gonst dan ook al sinds Vladivostok door het rijtuig: er is een buitenlander aan boord. Een Nederlandse nog wel! De provodnitsja Tanja, de dame die het reilen en zeilen in de wagon in de gaten houdt, deelt haar kennis over de buitenlandse met iedereen die het wil horen: ze heet Margreeth, is 22 en reist alleen. Regelmatig gluren de andere passagiers naar binnen om te zien of het wel goed gaat. Ook Dima. Maar het duurt even voordat Dima’s nieuwsgierigheid het wint van zijn verlegenheid.
Eenmaal in zijn coupé wil Dima laten zien dat de verhalen over de Russische gastvrijheid woord voor woord waar zijn. Kaas, worst, komkommer, vis, koekjes, al het eten voor de zevendaagse reis naar Moskou komt op tafel. En als klap op de vuurpijl wordt de fles wodka, zorgvuldig bewaard voor een speciale gelegenheid, open gemaakt. Protesteren heeft geen zin en wordt als onbeleefd ervaren. Geproost moet er worden, tot de fles leeg is.
Na zes rondjes is de drankvoorraad gelukkig uitgeput. Pas dan is er tijd voor een uitgebreidere kennismaking. Dima, 26, is de enige die wat Engels spreekt. Hij komt uit Nizhny Novgorod, 500 kilometer ten oosten van Moskou. In Vladivostok zag hij zijn zus, die negen jaar geleden naar Australië vertrok. Een visum voor Australië was te moeilijk voor Dima, dus spraken ze in Vladivostok af. De andere reizigers zijn Sergej en zijn vrouw Ludmilla uit Moermansk. Ze zijn op vakantie en zien dit deel van Rusland voor het eerst. Hun non-stop treinreis van en naar de beide uithoeken van Rusland duurt negen dagen. Alleen in Moskou hoeven ze over te stappen. Aleksej tenslotte heeft zijn moeder bezocht in Khabarovsk en woont zelf in Novosibirsk. Ze heeft hem kilo’s groenten uit de tuin van de datsja (Russisch buitenhuisje) meegegeven, waar de hele coupé van meeprofiteert.
Ludmilla, Sergej en Aleksej
Alle drie de mannen zitten in het leger, waardoor ze gratis met de trein mogen. De gemiddelde Rus kan zo’n verre treinreis helemaal niet betalen. Op de digitale camera en de telefoon worden de kinderen en kleinkinderen getoond. Zonder uitzondering vertellen de Russen vol trots over hen. Hun naam en leeftijd in het Engels, maar de details in het Russisch. Dat hun buitenlandse reisgenoot hen niet verstaat, maakt niet uit.
Tegen het cliché in eindigt lang niet elke treinreis door Rusland met lege wodkaflessen. Zeker in westelijke richting niet. Richting het oosten zijn het in de zomermaanden vooral toeristen die het idee hebben dat in een Russische trein alles kan. Gesprekken met buitenlandse reizigers in tegenovergestelde richting leveren steeds dezelfde verhalen op: de hele nacht drinken, tot je niet meer kunt. Met Russen? Nee, die liggen gewoon te slapen. De ontmoetingen waar straks thuis vol trots over wordt verteld zijn ontmoetingen met Australiërs, Amerikanen en Europeanen. Met Russen wordt zelden een woord gewisseld, zij vertonen zich liever niet in de restauratiewagen als er alleen maar toeristen zitten.
Bij de reis richting het westen gaat het er vaak anders aan toe. Bij de meeste ontmoetingen komt het woordenboek er vaker aan te pas dan de wodkafles. Communicatie is, zonder kennis van het Russisch, soms erg ingewikkeld. Maar de meeste Russen zijn vasthoudend, alles willen ze over je weten: waar je vandaan komt, hoeveel familie je hebt en wat je van Rusland vindt. Dan maar ieder woord aanwijzen in het woordenboek.
Hoe langer de treinreis, hoe beter men zijn medereizigers leert kennen. Ontmoeten kan in de restauratiewagen, maar net zo goed in de eigen coupé. Nog eenvoudiger gaat het in de derde klas. De zogenoemde platzkartny-kaartjes zijn half zo goedkoop als tweede klas (kupe), maar ook de helft minder comfortabel. Een platzkartny- wagon is een open wagon, met zo’n 52 bedden. Er is geen privacy, de bedden zijn smaller en korter dan in de tweede klas en het toilet moet met veel meer mensen worden gedeeld. Daar staat tegenover dat er nóg meer mensen zijn die een praatje met de buitenlander willen maken. De een uit nieuwsgierigheid, de ander om zijn Engels te oefenen. Het meest geïnteresseerd zijn de Russen nog wel in de beweegredenen van hun reisgenoot: wat bezielt iemand om in haar eentje dwars door Rusland te reizen?
Menig Rus weet te vertellen dat Rusland levensgevaarlijk is, zeker voor een vrouw alleen. Het tegendeel is waar. In de trein is het absoluut veilig, voor iedereen, alleenreizend of niet. Tweede klas klinkt veiliger dan derde klas, maar juist platzkartny is nóg veiliger. Er zijn meer ogen om de situatie in de gaten te houden en de sociale controle is hoog. De provodnitsjas letten ook op en kunnen optreden bij problemen. Ook buiten de trein is het veilig, althans net zo veilig als in Nederland.
Nog net voor het donker wordt stopt de Rossija in een klein plaatsje. Er moet water worden geladen en er is een pauze van twintig minuten. Dergelijke stops zijn er meerdere keren op een dag, over het hele traject. In de gang hangt een lange lijst met alle stops tussen Vladivostok en Moskou. Rekenen is noodzakelijk, want alle vermelde tijden zijn Moskou-tijden. En van Vladivostok naar Moskou gaat de trein door zeven tijdzones. Voor de buitenlandse reiziger is het even wennen, maar uiteindelijk is het handig om voor het traject dezelfde tijdszone aan te houden. Ook op tickets, in spoorboekjes en op het station worden vertrek- en aankomsttijden in Moskou-tijd aangegeven.
De stops worden door de meeste reizigers gebruikt om eten in te slaan. Op de stations zijn kleine winkeltjes, waar alles dat te koop is tegen het raam staat opgestapeld. De koper blijft buiten en zegt wat hij wil hebben. De verkoper geeft het door een miniem raampje aan. Zonder kennis van het Russisch eindigt een aankoop in een dergelijke winkel dan ook in een soort spel: naar boven, naar boven, naar rechts, nee, iets terug naar links, ja, dat wil ik hebben!
Op andere stations komen de verkopers zelf naar de trein toe. In enorme plastic tassen verdringen de handelaren zich bij de deuren van de wagon, intussen roepend wat er in de tas zit verborgen. Ieder verkoper heeft zo zijn specialiteit: de een heeft brood en gedroogde vis, de ander tomaten en, met een beetje mazzel warme, pasteitjes. Wat er precies in zit, is elke keer een verrassing: aardappel, vlees of ui.
Voor Aleksej en Dima bleek de stop lang genoeg om nieuwe wodka in te slaan. Als de eerste fles leeg is en de Russen uitbarsten in folkloristisch gezang, lukt het eindelijk om zonder al te veel aan te dringen de wodka te weigeren. ,,Maar alleen omdat je een vrouw bent,’’ voegt Dima er nog aan toe. De wodka heeft Aleksej’s handjes wat vrijer gemaakt en ze gaan met enige regelmaat op ontdekkingstocht bij de dame naast hem. Die spreekt weinig Russisch, maar Aleksej blijkt zelfs haar niet te begrijpen.
Het is absoluut veilig in een Russische trein, maar het gezond verstand moet nooit worden uitgeschakeld. Er is maar een besluit mogelijk: het is tijd deze bijzondere ontmoeting te beëindigen en zo snel mogelijk naar de eenzame, maar rustige coupé terug te keren
